Abraham Paşa
Abraham Paşa

Bir sarrafın oğlu olarak İstanbul’da 1833 yılında dünyaya gelen, asıl adı Abraham Eramyan olan Vezir Abraham (Karakahya) Paşa tarafından yaptırılan binanın yapımına 1875 yılında başlanmıştır. Yapımında hiçbir masraftan kaçınılmayan, mobilyaları bile İngiltere ve Fransa’ dan getirtilen bina inşaatının bitiş tarihi ise 1884 yılıdır. Konakta, Paşa’ nın kendi dairesinin yanısıra zengin gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının ve İstanbul’ da bulunan yabancıların buluştuğu kulüp katları bulunmaktaydı. Binada o dönemde Avrupa’ da popüler olan Cercle d’ Orient – Serkildoran  kulübü bulunmaktaydı.

19. Yüzyılda 78 üyesi bulunan kulübün üyeleri arasında JF Kennedy’ in dedesi Robert Kennedy’ inde olduğu söylenmektedir. Oynanan kağıt oyunları, üyelerin zenginliği, verilen partiler ve servis edilen yemeklerin efsane olarak tanımlanması kulübün o dönemde çok popüler olduğunun göstergesiydi. Daha sonraki senelerde bina ünlü siyasetçilerin, bilim adamlarının buluşma noktası olmuştur. Kulüp önceleri eğlence amaçlı kurulmuş olsa da daha sonrasında diplomatların, İttihat ve Terakki üyelerin katılması ile siyasi önem kazanmaya başlamıştır. 1944 yılında kulüp Büyük Kulüp adını alarak faaliyetlerini sürdürmüştür.

Cercle-d'OrientAbraham paşa, Sultan Abdülaziz’ e yakınlığı ile bilinen bir Osmanlı diplomatı idi. Aynı zamanda o dönem sosyetenin önemli isimlerindendi. Av ve at merakı için yaptırmış olduğu ve av partilerinin verildiği İstanbul  Büyükdere’ deki Kocataş Yalısı zenginliğinin kıskanılacak derecede olduğunu göstermekteydi. Zenginlik sınırlarını zorlayan Abraham Paşa için vazgeçilmez olan tavla oynamak için elmas zarlar, değerli taşlar ile oyun pullar yaptırdığı, lüfer avlamak için teknesinin ortasında delik açtırdığı söylenmektedir.  Onun adı ile anılan Paşabahçe’ den Riva’ ya uzanan koruları mevcuttur. Abdülaziz ile oynadığı tavladan ve çiftçilerden satın aldıkları ile tam bir arsa zengini olmuştur. Hatta sahip olduğu korulardan boğaza bakan 105 dönümlük Beykoz sırtlarında olan arsa için Fransız peyzaj mimarı Füve’ ye görevlendirerek koruya havuzlar, kuşhaneler, farklı bitki türleri, köşkler, su kanalları, çiftlik hayvanları için ahırlar yaptırmıştır.




1876 yılında Rus güçlerinin bu arazi üzerinden geçerek İstanbul’ u fethedecek söylentisinin yayılması halkın silahlanması ve ayaklanması üzerine bu arazi padişah tarafından satın alınarak mesire yeri olarak düzenlenmiştir.

Binanın mimarı 1850 İstanbul doğumlu Alexandre Vallaury’ dir. Merkez bankası gibi İstanbul’ da birçok eseri bulunan mimarın babası o dönemin  ünlü pastacılarından  biriydi. “Cafe Vallaury” ile Beyoğlu nda hizmet vermekteydi.

Bina 5 kattan oluşmaktadır.  Giriş ve üst kat lüks dükkanların olduğu pasaj, ara kat Abraham paşa’ nın özel daireleri ve son iki kat ise kulübe tahsis edilmişti. 45 metrelik cephesi , neo-klasik ve barok sitili ile 2 melek arası şeytan figürlü kabartması en dikkat çeken mimari özelliğidir.

Abraham Paşa zaman içinde maddi sıkıntı içine girmesi ile binayı Osmanlı bankasına ipotek ederek faizle para almıştır. Sonraki süreçte Abraham paşa  borcunu ödeyememiş,  bina mülkünü Osmanlı bankasına bırakmak zorunda kalmıştır. Muhtemelen yine bir av sırasında Abraham paşa 1918 de 81 yaşında attan düşerek ölmüştür.

1919 yılında Manuk Manukyan 108.000 Sterlin karşılığında binayı satın almıştır. Sonrasında H.Arditi ve A.Saltiel isimli organizatörler burayı alarak Rose-Noir isminde Rus gece kulübü olarak işletmeye başlamışlar. Binanın arka bahçesi kulübe gelen zenginlerin at arabalarının bekleme yeri olarak kullanılırmış. Daha sonrasında burası Rum atletik jimnastikhanesi, atlı akrobasi gösteri alanı olmuş. 1909 yılında arsanın çapraz köşesi diyebileceğimiz yerine Skating Palaca binası inşa edilir. Bura da yüksek izleyici kitlelerinin takip ettiği paten yarışmaları, tiyatro gösterileri yapılmaktaydı.

Matmazel Araksi Çetinyan
Araksi Çetinyan

Eski dış işleri bakanı İsmail Cem’ in akrabalığının bulunduğu İpekçi Kardeşler, 1924 yılında binada bulunan 875 kişi kapasiteli Melek sinemasının işletmeciliğini yapmışlardır. Emekli sandığına geçtiğinde ise sinemanın ismi Emek olarak değiştirilmiştir.

1926 yılında ödülünün sinema artisti yapılmak üzere Amerika’ ya gönderilmek olan Türkiye’ nin ilk güzellik yarışması burada yapılmıştır. Ancak yer gösterici olan Matmazel Araksi Çetinyan’ ın kraliçe seçilmesi ile sonuçlanan yarışma  iptal edilmiştir.

1945 yılındaki Varlık vergisi ile bina, İstanbul Belediyesi tarafından satın alınır. Yapılan ihalelerde satılamayan bina ancak 1957 de 26,5 milyon TL ye Emekli Sandığına satılır. 1973 yılında büyük bir yangın yaşayan bina, 1975 yılında Büyük kulübün Anadolu yakasına taşınması ile depoların, atölyelerin, sıradan dükkanların olduğu bir yer halini almıştır.

2012 tadilatından sonra Grand Pera adı ile sanat, eğlence, moda, gastronomi, kültür ve sanat merkezi olarak tekrar halkın kullanımına sunulmuştur. Ancak Emek sinemasına gittiğinizde tarihi solumanız imkansız. Çünkü Emek sinemasından çıkartılan süslemeler AVM içine yapılan yeni salona monte edilmiştir. Kısacası geriye ne senelerin klasiği Emek sineması ne de İnci pastanesi kalmıştır.

 

KAYNAKÇA:
Galata, Pera, Beyoğlu: Bir Biyografi (Brendan Freely – John Freely)
Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi
Barış Saydam: Emek Neden Önemli?
Ayşe Hür:  Araksi Çetinyan’dan Keriman Halis’e Türkiye’nin ilk güzelleri
ABD Elçisi Henry Morgenthau’nun günlükleri
www.emekhepimizin.com

Cercle d’orient (Doğu Çemberi) – Serkildoryan Binası